श्री विष्णु मन्दिर : आस्था, साधना र सामूहिक समर्पणको यात्रा

कुनै पनि धार्मिक धरोहर केवल इँटा, ढुङ्गा र संरचनाले बन्दैन। त्यसका पछाडि पुस्तौँदेखि सञ्चित आस्था, विश्वास, साधना र सामूहिक समर्पणको इतिहास हुन्छ। श्री विष्णु मन्दिरको यात्रा पनि यस्तै सामूहिक श्रद्धा र समर्पणबाट प्रारम्भ भएको एउटा आध्यात्मिक यात्रा हो।

यस पवित्र कार्यको प्रारम्भमा तत्कालीन बाह्रबिसे गाउँ पञ्चायत वडा नं. ७ का वडा अध्यक्ष, समाजसेवी तथा सामाजिक अभियन्ता श्री कृष्णप्रसाद पौडेलको सक्रिय पहल र नेतृत्व महत्वपूर्ण रह्यो। तर यो अभियान उहाँको व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र सीमित थिएन। दाजुभाइ, इष्टमित्र तथा यस क्षेत्रका सम्पूर्ण भक्तभागवतहरूको साथ, सहयोग, सद्भाव र समर्पणले नै यस अभियानले मूर्त रूप पाउँदै गयो। अनेकौँ बाधा, अड्चन र कठिन परिस्थितिका बीच स्थानीयस्तरमा सहयोग जुटाउँदै धार्मिक गतिविधिलाई व्यवस्थित र संस्थागत गर्ने प्रयास अघि बढ्यो। फलस्वरूप वि.सं. २०४७ साल माघ १ गते जिल्ला प्रशासन कार्यालय, सिन्धुपाल्चोक, चौतारामा श्री सनातन वैदिक भागवत धर्म सेवा समिति (श्री विष्णु मन्दिर अक्षयकोष) दर्ता नं. ०३ मा दर्ता भई श्री विष्णु मन्दिरको संस्थागत यात्राले औपचारिक स्वरूप प्राप्त गर्‍यो।

यस क्षेत्रको धार्मिक चेतना र विशेषतः श्रीवैष्णव सम्प्रदायको प्रचार–प्रसारमा श्रद्धेय अनन्तविभूषित श्री १००८ श्री श्रीनिवासाचार्य स्वामीजी महाराज तथा श्री १००८ माधवाचार्य स्वामीजी महाराजको योगदान विशेष स्मरणीय छ। उहाँहरूको यस क्षेत्रमा भएको सवारी, सत्सङ्ग, प्रवचन र आध्यात्मिक सान्निध्यले भक्तजनमा वैदिक सनातन परम्परा तथा श्रीवैष्णव दर्शनप्रतिको श्रद्धा र चेतना विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। यस क्षेत्रको धार्मिक वातावरण निर्माणमा उहाँहरूको योगदानलाई श्री विष्णु मन्दिरको इतिहासबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन।

समयक्रमसँगै मन्दिरमा विभिन्न आचार्य, सन्त तथा विद्वान् व्यक्तित्वहरूको आगमन र धार्मिक कार्यक्रमहरू हुँदै गए। श्रीमद्भागवत सप्ताह ज्ञान महायज्ञ, कथा–प्रवचन, सत्सङ्ग तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानहरूले मन्दिरलाई स्थानीय भक्तजनको आस्थाको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्दै लगे। विभिन्न समयमा श्रद्धेय आचार्य तथा स्वामीजीहरूको सान्निध्य प्राप्त हुनु मन्दिरको आध्यात्मिक यात्राका महत्वपूर्ण पक्षहरू हुन्।

मन्दिरको धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिने क्रममा श्री १००८ श्रीपति स्वामीजी महाराज (शिरोमणि दाहाल)को योगदान विशेष रूपमा स्मरणीय छ। तत्कालीन मन्दिर समितिको नेतृत्वमा रहँदा उहाँले मन्दिरको पूजा–अर्चना तथा धार्मिक गतिविधिलाई थप व्यवस्थित बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। उहाँकै विशेष पहलमा वि.सं. २०५३ साल पौष १ गतेदेखि धनुर्मास महोत्सवलाई विधिवत् रूपमा सञ्चालन गर्ने परम्पराको सुरुवात भयो। त्यस समयदेखि निरन्तर चल्दै आएको धनुर्मास महोत्सव आज श्री विष्णु मन्दिरको विशिष्ट धार्मिक परम्पराका रूपमा स्थापित भएको छ।

धनुर्मास महोत्सव केवल एउटा वार्षिक धार्मिक कार्यक्रम मात्र होइन; यसले मन्दिर र भक्तजनबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउँदै आएको छ। यस परम्परालाई स्थापना र निरन्तरता दिन श्रीपति स्वामीजी महाराजको योगदानलाई आजको पुस्ताले पनि सम्मानपूर्वक स्मरण गर्नुपर्ने हुन्छ।

यसैगरी, आचार्य श्री १००८ यतिराजाचार्य तथा पं. श्री गणेशदत्त (गरुडध्वज) पौडेल, पं. श्री तेजनाथ पौडेल, पं. श्री मोहिनीप्रसाद सुबेदी, पं. श्री जयराम पौडेललगायतका विद्वान् तथा धार्मिक व्यक्तित्वहरूको कथा, प्रवचन, सेवा र समर्पणले पनि मन्दिरको धार्मिक गतिविधिलाई समृद्ध बनाउँदै आएको छ। उहाँहरू लगायत विभिन्न कालखण्डमा मन्दिरको धार्मिक तथा संस्थागत विकासमा योगदान पुर्‍याउने सम्पूर्ण व्यक्तित्वहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु यस इतिहासको स्वाभाविक दायित्व हो।

मन्दिरको विकास पूजा-आराधनामा मात्र सीमित रहेन। धर्मसँगै संस्कार र शिक्षालाई जोड्ने उद्देश्यले श्री विष्णु आध्यात्मिक संस्कृति प्राथमिक विद्यालयको स्थापना र यसै मन्दिरका अर्चक श्री ठाकुर प्रसाद पौडेल बाट अध्यापन गराउने व्यवस्था गरि सञ्चालनको प्रयाससमेत भयो। धार्मिक, नैतिक तथा सांस्कृतिक मूल्यलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने उद्देश्यले अघि बढाइएको यस पहलले मन्दिरलाई आध्यात्मिक आस्थासँगै संस्कार र शिक्षाको केन्द्रका रूपमा पनि विकास गर्ने आधार तयार गर्‍यो।

यसरी हेर्दा श्री विष्णु मन्दिरको आजसम्मको यात्रा कुनै एक व्यक्ति, एउटा समिति वा कुनै एक समयखण्डको उपलब्धि होइन। यसको इतिहासमा संस्थापकको पहल छ, दाजुभाइ र इष्टमित्रको साथ छ, स्थानीय भक्तभागवतको श्रद्धा छ, आचार्य तथा स्वामीजीहरूको मार्गदर्शन छ, पण्डित तथा विद्वान्हरूको ज्ञान र साधना छ, अनि पुस्तौँदेखि यस धरोहरप्रति समर्पित असंख्य भक्तजनको निःस्वार्थ भावना छ। यही सामूहिक आस्था र समर्पण नै श्री विष्णु मन्दिरको वास्तविक परिचय र शक्ति हो।

भावी संकल्प

समय बदलिँदै जाँदा धर्म, संस्कृति र संस्कारलाई नयाँ पुस्तासम्म जीवन्त रूपमा पुर्‍याउने जिम्मेवारी अझ महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ। यही उद्देश्यका साथ श्री विष्णु मन्दिरले वैदिक सनातन धर्मको संरक्षण र संवर्द्धन, श्रीवैष्णव परम्परा तथा नेपाली मौलिक संस्कृतिको जगेर्ना, नैतिक एवं आध्यात्मिक चेतनाको विकास र सामाजिक सद्भावको अभिवृद्धिलाई आफ्नो दीर्घकालीन उद्देश्यका रूपमा अघि बढाएको छ।

भक्तजनलाई भक्ति, सेवा, सदाचार र परमार्थको मार्गमा प्रेरित गर्दै धर्मलाई जीवनपद्धतिसँग जोड्नु र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कार तथा सांस्कृतिक जरोसँग परिचित गराउनु आगामी यात्राको महत्वपूर्ण पक्ष हुनेछ।

यसै यात्राको आगामी महत्वपूर्ण चरणका रूपमा लक्ष्मी सहित भगवान् श्री विष्णुको प्राणप्रतिष्ठा गर्ने संकल्प रहेको छ। यो केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्ने विषय मात्र नभई विगतदेखि आजसम्म सञ्चित सामूहिक आस्था, श्रद्धा र समर्पणलाई अझ सुदृढ बनाउँदै आगामी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने पवित्र अवसर पनि हो।

विगतमा जसरी श्री कृष्णप्रसाद पौडेलको पहल, दाजुभाइ तथा इष्टमित्रहरूको साथ, यस क्षेत्रका सम्पूर्ण भक्तभागवतहरूको सहयोग, श्रद्धेय आचार्य एवं स्वामीजीहरूको मार्गदर्शन र अनेकौँ व्यक्तित्वहरूको योगदानले श्री विष्णु मन्दिरको यात्रा यहाँसम्म आइपुगेको छ, आगामी दिनमा पनि त्यही एकता, श्रद्धा र सामूहिक समर्पण यस मन्दिरको यात्राको आधार बन्ने विश्वास गरिएको छ।

श्री विष्णु मन्दिर एउटा भवन मात्र होइन-यो आस्था, संस्कार, साधना र पुस्तौँपुस्ताको सामूहिक समर्पणले निर्माण गरेको जीवित धार्मिक धरोहर हो।

मन्दिर विवरण